راه نجات آبخوان های البرز

خدیجه ستارزاده- البرز- خبرنگار:البرز در سال های طولانی گذشته در غفلت همگانی در برداشت و استفاده از آب های زیرزمینی به ویژه در بخش کشاورزی آسیب زیادی دیده و در چند سال اخیر با حاد شدن مشکل کم آبی توجه و اقدام به جلوگیری از هدررفت آب در دستور کار متولیان قرار گرفته است.

راه نجات آبخوان های البرز

در سال های اخیر اقدامات جدید و اصلاحی زیادی در روش های آبیاری برای کاهش میزان مصرف این بخش صورت گرفته که به گفته بعضی، تاثیر خوبی در میزان برداشت از منابع آبی داشته، اما همچنان عنوان می گردد که این بخش بیشترین مصرف آب را دارد و برداشت های غیرمجاز که هنوز هم انجام می گردد خسارات زیادی به آب و خاک می زند.

  • تبعات روش های نادرست کشاورزی در گذشته

یک کارشناس کشاورزی می گوید: میزان بارندگی در دهه گذشته پایین آمد و ذخیره آب سدها کم شد، در نتیجه آب مورد احتیاج کشاورزان سهمیه بندی شد. مرتضی نادری با تاکید بر این که سهمیه بندی آب مورد احتیاج کشاورزان خسارات و صدمه زیادی به کشاورزان زده می افزاید: سهمیه بندی آب راه چاره مقطعی است که نتیجه ای جز کم شدن میزان کشت و نامرغوب شدن محصولات به دلیل کم آبی ندارد، پس استفاده از امکانات فنی و آبیاری تحت فشار و تسطیح لیزری به عنوان بهترین راه چاره در این حوزه عنوان شد. نادری می گوید: در شیوه غرقابی که از گذشته در کشور ما رایج بوده، کشاورز با ایجاد کرت هایی در زمین و باغ، آب را به تنه درخت یا بوته می رساند و به این ترتیب، ریشه گیاه آبیاری می شد.

آبیاری به این روش نه تنها بازده بسیار کمی داشت و بیشتر آب را هدر می داد، بلکه برای تامین این آب احتیاج به استفاده و برداشت بیش از حد و غیراصولی از چاه های زیرزمینی بود که اکنون این روش غیراصولی تبعات خود را نشان می دهد. نادری با بیان این که در آبیاری تحت فشار که امروزه متداول شده، می توان هم از آب جاری بهره گرفت و هم زمین را از آب چاه ها تغذیه کرد، می گوید: 2 نوع آبیاری تحت فشار از سایر روش ها متداول تر است که آبیاری قطره ای و آبیاری بارانی نام دارد. در هر نوع آبیاری تحت فشار، آب به وسیله پمپ به لوله هایی که تا پای گیاه کشیده شده است، می رود و در راستا لوله، گیاهان آبیاری می شوند.

این کارشناس کشاورزی می افزاید: در آبیاری قطره ای، آب در راستا لوله به وسیله قطره چکان هایی پای درخت ریخته می گردد. در این نوع آبیاری هدررفت آب فقط 10 درصد است، اما آبیاری بارانی با آب پاش هایی انجام می گردد که در راستا لوله ها قرار دارند. بازدهی این نوع آبیاری دست کم 70 درصد است. البته با این که آبیاری تحت فشار بازده آبیاری را از 30 درصد به 70 تا 90 درصد می رساند، محدودیت هایی نیز دارد. برای مثال در مناطق بادخیز چندان قابل استفاده نیست.

نادری می گوید: در آبیاری قطره ای برای این که قطره چکان مسدود نگردد، به فیلتری احتیاج است که جلوی املاح آب را بگیرد. استقرار سامانه آبیاری تحت فشار، سرمایه اولیه زیادی می خواهد، زیرا تجهیزات قابل توجهی برای استفاده از این نوع آبیاری باید تهیه گردد. وی می افزاید: سازمان جهاد کشاورزی با تسهیلات و وام هایی که در این زمینه می دهد کشاورزان را تشویق و حتی ملزم به این کار می نماید.

  • ضرورت کاهش مصرف در 3 بخش

رئیس گروه حفاظت از منابع آب زیرزمینی استان البرز و کارشناس فنی کمیسیون رسیدگی به صدور پروانه ها با اشاره به لزوم کنترل و نظارت بر میزان برداشت از آب های زیرزمینی و شرایط بحرانی فعلی می گوید: در هر 3 بخش صنعت، شرب و بهداشت و کشاورزی مجبور به کاهش میزان مصرف هستیم و باید به سمت مدیریت تامین برویم تا میزان مصرف را پایین بیاوریم، به گونه ای که کارایی پایین بیاید. محمد جهانشاهی می افزاید: باید بر حسب بالا بردن بازدهی، همان میزان اشتغال حفظ و درآمد کسب گردد و ما به دنبال این هستیم که با اجرای این طرح ها به بخش های دیگر آسیب نزنیم. وی اظهار می نماید: بر اساس بخشنامه وزارت نیرو با بالا بردن راندمان باید برای حفظ و تعادل بخشی منابع آبی زیرزمینی اقدام کنیم که در این باره چندین کار توصیه شده و جهاد کشاورزی با همکاری خوبی که دارد بخشنامه ها را عملیاتی می نماید.

  • معین الگوی کشت هر منطقه طبق شرایط اقلیمی

وی می افزاید: یکی از توصیه های مهم آمایش سرزمین این است که در هر منطقه از کشور بنا بر اقلیم و شرایط آب و خاک، الگوی کشت آن معین گردد. جهانشاهی می گوید: بر اساس میزان آب تخصیص داده شده به بخش کشاورزی، این بخش خود را با روش صحیح الگوی کشت جدید تطبیق می دهد. یکی از روش هایی که انجام می گردد استفاده از الگوهای کم آب بر است که جهت گیری به سمت کم مصرف کردن بدون توسعه است. رئیس گروه حفاظت از منابع آب زیرزمینی البرز می افزاید: قبلا بحث توسعه وجود داشت که در آن از الگوی کشت کم مصرف استفاده می کردند و میزان آب اضافه را به سمت توسعه اراضی می بردند، اما اخیرا با توجه به این که روی این قضیه خیلی تاکید شده، هیچگونه توسعه ای در بخش کشاورزی قابل قبول نیست و از آن جلوگیری می گردد و فقط الگوهای کشت را با شرایط اقلیم تطبیق می دهند تا میزان درخواست و احتیاج به آب خودبه خود پایین بیاید.

  • تغییر الگوی مصرف

جهانشاهی می گوید: از موارد دیگر تغییر الگوی مصرف است که بر اساس آن روش های آبیاری از سنتی و قدیمی به مدرن تغییر می نماید تا میزان هدررفت آب را کاهش دهیم و میزان راندمان را در بخش انتقال و توزیع بالا ببریم. با تلفیق این 2 روش به سمتی می رویم که احتیاج میزان درخواست آب کاهش یابد. کارشناس فنی کمیسیون رسیدگی به صدور پروانه ها اظهار می نماید: طی 6 سال وزارت نیرو شیوه نامه ها و بخشنامه هایی با عنوان آب قابل برنامه ریزی تنظیم و صادر نموده که طبق آن، هر آبخوان می تواند از آن آب بدون این که مسئله ای برای آبخوان پیش بیاید، یعنی بدون افت سطح آب زیرزمینی و بیلان منفی استفاده کند.

  • 4 دشت ممنوعه البرز بحرانی است

کارشناس فنی کمیسیون رسیدگی به صدور پروانه ها می گوید: با توجه به این که اکنون خیلی از دشت های کشور بحرانی شده اند، این شیوه نامه ها به کل کشور ابلاغ شده است. از 5 دشت البرز نیز 4 دشت ممنوعه بحرانی است و میزان افت آن به طور متوسط حدود 75 سانتی متر در سال است. وی می افزاید: مورد دیگر اصلاح و تعدیل است که باید اصلاح و تعدیل همه پروانه های کشاورزی انجام گردد و پس از این که پروانه ها تصحیح شد، به متقاضیان ابلاغ می گردد و میزان بهره برداری آنها به حالتی برسد که میزان آب قابل برنامه ریزی تصحیح می گردد.

جهانشاهی با بیان این که این روش از 4 سال گذشته در کشور آغاز شده می گوید: در البرز اجرای این شیوه نامه ها به دلیل احتیاج به تاییدیه از شورای حفاظت استان کمی زمان برد. این تاییدیه ها در حال دریافت است. دشت هشتگرد گرفته شده، دشت تهران و کرج در حال اجرا مراحل اداری است و دشت اشتهارد نیز همین مراحل را طی می نماید. وی ادامه می دهد: اما ضرایب اصلاح تعدیل به ما ابلاغ شده و ما بر اساس این تصویب موظفیم اصلاح و تعدیل را انجام دهیم. در این روش نیز میزان افت آبخوان را پایین می آوریم و با این شیب کوتاه به سمتی می رویم که در چند سال آینده افت آبخوان به صفر برسد.

  • کشاورزی، مصرف نماینده 72 درصد آب در استان

رئیس گروه حفاظت از منابع آب زیرزمینی البرز اظهار می نماید: بر اساس شیوه نامه های جدید آبیاری که از مدتی پیش آغاز شده، کارشناسان امور اصلاح و تعدیل حدود 753 پرونده را انجام داده و با تایید ناظرها اکنون در حال ارسال به کمیسیون است. پس از تایید کمیسیون پروانه های بخش کشاورزی اصلاح می گردد تا از افت آب های زیرزمینی جلوگیری گردد. محمد جهانشاهی با تاکید بر این که میزان برداشت و مصرف آب در بخش کشاورزی بیشتر از بخش صنعت و شرب است، می گوید: بر اساس آماربرداری سال 89 و سند توسعه ای که در سال 93 تهیه شد، میزان مصرف بخش کشاورزی در البرز 72 درصد بوده است که این آمار نسبت به متوسط کشوری که 92 درصد است، خیلی خوب بوده است.

جهانشاهی می گوید: در البرز به دلیل تراکم جمعیتی میزان مصرف آب شرب بالاست و جزو 2 استان اول کشور هستیم و حدود 280 میلیون متر مکعب آب در سال استفاده می گردد. وی با بیان این که هنوز هم حدود 75 درصد مصرف آب استان به بخش کشاورزی اختصاص دارد می افزاید: اهداف معین شده زمانی محقق می گردد که شیوه نامه های اصلاح و تعدیل انجام و عملیاتی گردد. این اهداف هنوز روی کاغذ است و در حال بسترسازی هستیم.

  • خداحافظی با آبیاری سنتی

مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی استان البرز می گوید: هرساله منابع اعتباری به وسیله دولت و جهاد کشاورزی برای اجرای بهینه روش های نوین آبیاری برای مصرف بهینه در بخش کشاورزی معین می گردد. به گزارش خبرنگاران حجت الله رضایی می افزاید: یکی از این موارد توسعه روش های نوین آبیاری است که به روش های متعدد آبیاری قطره ای، بارانی، لینیر، موضعی، کلاسیک و کم فشار دسته بندی می گردد. همه اینها سیاست های برنامه های وزارتی برای جلوگیری از روش های سنتی آبیاری است.

رضایی اظهار می نماید: تمرکز ما بر این است که روش های آبیاری سنتی را جمع کنیم و با روش های نوین، حمایت های دولت و تامین منابع اقتصادی که هر ساله در اختیار ما می گذارند کشاورزان را ملزم به استفاده از روش ها و سیستم های نوین برای جلوگیری از مصرف بی رویه آب کنیم. وی اضافه می نماید: ما هر سال به کشاورزان متقاضی 85 درصد یارانه پرداخت می کنیم و خود آنها هم 15 درصد آورده به عنوان سهم خودیاری در ازای هر هکتار دارند. البته این تعرفه به دلیل تورم و افزایش قیمت هایی که وجود دارد متغیر است. مدیر آب و خاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی البرز می گوید: در سال 97 برای اجرای سیستم های آبیاری قطره ای برای هر هکتار 13 میلیون تومان، آبیاری کلاسیک 5/8 میلیون تومان و برای ماشین های آبیاری 10 میلیون تومان وام پرداخت کردیم.

رضایی اضافه می نماید: مبلغ این تسهیلات با توجه به متفاوت بودن هزینه های آبیاری روش های مختلف، متفاوت است و بر اساس شرایط آن سیستم پرداخت می گردد. وی با بیان این که سال جاری هنوز دستورالعملی برای یارانه ها اعلام نشده و اعتبارات هم ابلاغ نشده است، می گوید: کمافی السابق کشاورزان به طور خودجوش با هماهنگی دستگاه های نظارتی در حال اجرا کارها هستند تا در صورت ابلاغ بتوانیم دیون خود را پرداخت کنیم. رضایی می گوید: با این روش های آبیاری به طور متوسط بین 4هزار تا 4500 مترمکعب در مصرف آب صرفه جویی داریم.

وی اظهار می نماید: به طور مثال اگر یک مزرعه در سال 10 هزار مترمکعب آب مصرف می نماید، با اجرای این سیستم تا 4500 متر مکعب آب کمتر مصرف می نماید و می توان این مقدار را به 6 هزار متر مکعب نیز تقلیل دهد. رضایی می گوید: از مزایای دیگر این سیستم یاری به چالش کم آبی است که روزبه روز گسترده تر می گردد و همچنین جلوگیری از رشد علف های هرز است و آبیاری به طور دقیق و به اندازه انجام می گردد. مدیر آب و خاک جهاد کشاورزی البرز می افزاید: طبق نظریه کارشناسان آب منطقه ای با روش های نوین در کشاورزی میزان استفاده این بخش 70 درصد است، اما ما خودمان مدعی هستیم بخش کشاورزی کمتر از 50 درصد از آب استان را استفاده می نماید.

رضایی می گوید: در استان حدود 64 هزار هکتار از اراضی کشاورزی زیر کشت هستند که بالای 16 هزار هکتار آن به سیستم های نوین آبیاری مجهز شده اند و در کنار تجهیز و نوسازی اراضی و انتقال آب با لوله که خیلی خوب کار شده، اکنون مصرف آب بخش کشاورزی طبق نظر آب منطقه ای به 70 درصد رسیده، اما به ادعای خود ما به زیر 50 درصد رسیده است. وی به کشاورزان توصیه می نماید تا از فرصت ها و حمایت های دولت در زمینه تسهیلات برای آبیاری های نوین استقبال نمایند تا با اجرای این سیستم ها شاهد توسعه بخش کشاورزی استان باشیم.

منبع: همشهری آنلاین
انتشار: بروزرسانی: 6 آبان 1398 شناسه مطلب: 401

به "راه نجات آبخوان های البرز" امتیاز دهید

امتیاز دهید:

دیدگاه های مرتبط با "راه نجات آبخوان های البرز"

* نظرتان را در مورد این مقاله با ما درمیان بگذارید